जापानले रोक्यो भारतीय आँप, नेपाली उपभोक्ता भने त्यही निर्वाध खाइरहेका छन् !

काठमाण्डौ । विश्वकै सबैभन्दा ठूलो आँप उत्पादक देश भारतबाट जापानमा निर्यात हुने आँपमाथि अचानक रोक लगाइएपछि यसको प्रभाव दक्षिण एसियाली बजारमा पनि चासोको विषय बनेको छ। नेपालमा पनि प्रत्येक वर्ष भारतीय आँप ठूलो परिमाणमा आयात हुने भएकाले यो घटनाले नेपाली उपभोक्ता, आयातकर्ता र नियामक निकायका लागि समेत चेतावनीको घण्टी बजाएको छ।

जापानी अधिकारीहरूले भारतीय आँपमा प्रयोग गरिने ‘भेपर हिट ट्रीटमेन्ट (VHT)’ अर्थात् कीरा, अण्डा र लार्भा नष्ट गर्ने प्रक्रिया मापदण्डअनुसार नभएको निष्कर्ष निकालेपछि यस वर्ष भारतबाट आँप आयात रोक्ने निर्णय गरेका हुन्। जापानले यो प्रतिबन्ध अस्थायी भनेको भए पनि भारतीय निर्यात प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

गुणस्तरको प्रश्न, परिमाणको होइन

विशेषज्ञहरूका अनुसार जापानले भारतबाट खरिद गर्ने आँपको मात्रा अत्यन्त सानो थियो। भारतको कुल आँप निर्यातमध्ये जापानको हिस्सा १ प्रतिशतभन्दा पनि कम मानिन्छ। तर यो विषय व्यापारिक परिमाणभन्दा धेरै गुणस्तर र विश्वासको हो।

जापान विश्वकै सबैभन्दा कडा कृषि तथा खाद्य सुरक्षा मापदण्ड अपनाउने बजारमध्ये एक हो। त्यहाँ ‘जिरो पेस्ट टोलरेन्स’ नीति लागू छ, अर्थात् फलफूलमा कुनै पनि जीवित कीरा, अण्डा वा लार्भा भेटिएमा आयात अस्वीकार गरिन्छ।

यसै कारण जापानी निरीक्षकहरू प्रत्येक वर्ष भारत पुगेर निर्यातपूर्व आँपको परीक्षण गर्छन्। यस वर्षको निरीक्षणमा उपचार प्रक्रियामै कमजोरी भेटिएपछि जापानको योकोहामा प्लान्ट प्रोटेक्सन निकायले भारतीय आँप अस्वीकार गरेको हो।

नेपालका उपभोक्ताका लागि किन महत्वपूर्ण ?

नेपालमा गर्मीयाम सुरु भएसँगै बजार भारतीय आँपले भरिन थाल्छ। विशेष गरी उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल तथा महाराष्ट्रबाट ठूलो परिमाणमा आँप नेपाल भित्रिने गर्छ।

यद्यपि जापानले औंल्याएको समस्या नेपालमा बिक्री हुने सबै आँपमा लागू हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। किनभने जापान जाने आँप विशेष निर्यात मापदण्ड पूरा गरेर पठाइन्छ भने नेपाल आउने अधिकांश आँप सामान्य व्यापारिक आपूर्ति श्रृंखलामार्फत भित्रिने गर्छन्।

तर खाद्य सुरक्षाका दृष्टिले यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ-नेपालमा आयात हुने फलफूलको गुणस्तर परीक्षण पर्याप्त छ कि छैन ?

नेपालमा फलफूल आयातको मात्रा निरन्तर बढ्दै गए पनि कीटनाशक अवशेष, कीरा नियन्त्रण तथा भण्डारण अवस्थाबारे नियमित र प्रभावकारी अनुगमनको विषय बेला–बेला विवादमा आउने गरेको छ। जापानले अस्वीकार गरेको घटनाले नेपालका नियामक निकायलाई समेत आयातित फलफूलको गुणस्तर परीक्षण थप कडा बनाउन दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।

भारतको निर्यात प्रणालीमाथि दबाब

भारत विश्वको कुल आँप उत्पादनको करिब ४०-४५ प्रतिशत हिस्सा उत्पादन गर्ने देश हो। त्यहाँ करिब एक हजार प्रजातिका आँप पाइन्छन्। अल्फान्सो, केसर, चौसा, लंगडा, बंगनापल्ली र मलिका जस्ता प्रिमियम जात जापानसहित विभिन्न विकसित मुलुकमा निर्यात हुँदै आएका थिए।

विशेषगरी महाराष्ट्रको रत्नागिरी क्षेत्रमा उत्पादन हुने अल्फान्सो आँप जापानी बजारमा ‘लक्जरी फल’ का रूपमा परिचित थियो। अहिले यही प्रिमियम बजार अनिश्चितकालका लागि बन्द भएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार जापानको निर्णयले तत्काल ठूलो आर्थिक क्षति नगरे पनि यसले अन्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ‘सिग्नल इफेक्ट’ सिर्जना गर्न सक्छ। अर्थात् जापानजस्तो कठोर गुणस्तर मापदण्ड भएको देशले अस्वीकार गरेको उत्पादनप्रति अन्य आयातकर्ता मुलुक पनि थप सतर्क बन्न सक्छन्।

मौसमको मार र निर्यातको चुनौती

यो समस्या भारतका आँप उत्पादकका लागि झन् संवेदनशील समयमा आएको छ। यस वर्ष असामान्य चिसो, त्यसपछि अचानक बढेको तापक्रम तथा आँधी–हुरीका कारण धेरै क्षेत्रमा आँप उत्पादन घटेको छ। उत्तर प्रदेश लगायतका प्रमुख उत्पादन क्षेत्रमा उत्पादन कम हुनुका साथै बचेको फलसमेत प्राकृतिक विपत्तिबाट क्षति भएको भारतीय उत्पादकहरूले बताएका छन्।

जापानले भारतीय आँपमा लगाएको रोक केवल एउटा कृषि उत्पादनको व्यापारिक विवाद मात्र होइन। यो खाद्य सुरक्षा, गुणस्तर नियन्त्रण र निर्यात प्रणालीको विश्वसनीयतासँग जोडिएको विषय हो। नेपालका लागि पनि यो घटनाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग जोडिएका आयातित खाद्य वस्तुमा केवल मूल्य होइन, गुणस्तर र सुरक्षा परीक्षणलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्छ। जापानले उठाएको प्रश्न आज भारततर्फ केन्द्रित देखिए पनि यसको प्रतिध्वनि नेपालका बजारसम्म सुनिन थालेको छ।